DEHB: Çocuklarda ve Yetişkinlerde Değerlendirme ve Destek

Bir kısmımız dikkatimizi toplamakta ve duygularımızla başa çıkmakta zorluk yaşayabiliyoruz. Bu bazen ciddi sıkıntılara yol açıp hayatı ağırlaştırabiliyor. Ama kişinin huzurunu, kendine güvenini ve çevresindekilerle ilişkilerini iyileştirebilmesi hayatı oldukça güzel bir hâle getirebiliyor. Bu yüzden terapi faydalı; bunu bilim de bize söylüyor. Önemli olan, dirayet geliştirmek ve destek almakta cesur olmak.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürmeyi, dürtüleri kontrol etmeyi, hareketliliği ve duyguları düzenlemeyi zorlaştıran nörogelişimsel bir durumdur. Büyük çoğunlukla çocukluk döneminde belirmeye başlayan dikkat güçlükleri ve duygusal zorlanma, yaş ilerledikçe değişim gösterebilir: Özellikle yirmili yaşların ortalarından itibaren hiperaktivite içe döner ve susmayan bir zihne dönüşebilir; önemli işlere bir türlü başlayamamak, erteleme, zamanın nasıl geçtiğini fark edememek (zaman körlüğü) ve reddedilmeye karşı yüksek bir hassasiyet öne çıkabilir.

Kız çocuklarında ve kadınlarda DEHB uzun süre gözden kaçtı. “Yerinde duramayan erkek çocuk” imgesine uymayan, dikkatsizliğin baskın olduğu ve belirtilerin maskelendiği bu tablo çoğu zaman yıllar sonra, kaygı ya da depresyonla birlikte fark ediliyor.

DEHB’de kalıtımın payı yüksek; ikiz çalışmalarına dayanan tahminler bu payı yüzde 70–80 civarında gösteriyor. Ancak bu tahminlerin yöntemi tartışmalı ve DEHB tek bir genden ya da gen grubundan kaynaklanmıyor: etken, genlerle kişinin içine doğduğu ve büyüdüğü çevrenin birleşimi. Gebelikte ağır metaller, tarım ilaçları ve bazı plastik kimyasalları gibi toksinlere, sigara ve alkole maruz kalmak; erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve erken çocuklukta yaşanan olumsuz, travmatik deneyimler DEHB ile ilişkili bulunuyor.

Doktora tezimde çevre kirliliğinin ve toplumsal çöküşün ruh sağlığı üzerindeki etkilerini çalışırken DEHB’yi de bu bağlamda ele aldım. Düşük gelirli ve sanayileşmiş bölgelerde büyüyen çocuklarda DEHB daha sık görülüyor; toksinlere maruz kalma, kronik stres, yetersiz beslenme, ailedeki kaos ve okulların işleyişi bu tabloya katkıda bulunuyor. Tanıya erişim de eşit değil: beş dakikalık bir muayene ile bir saatlik bir değerlendirme aynı sonucu vermiyor.

DEHB tanısını bir hipotez olarak ele alıyorum. Değerlendirme, bu hipotezi doğrulayacak kanıtları toplamaktan ziyade bu iddiayı imtihana tabi tutmaktır:

• Birden fazla kaynaktan bilgi. Farklılıklarımızı fark eden sadece biz değiliz: yakınlarımızın, aile üyelerimizin, öğretmenlerin ve (olduysa) diğer ruh sağlığı uzmanlarının görüşlerine de değer veririz.
• Dikkatin alt alanlarını ve yürütücü işlevleri ölçen nöropsikolojik testler. Bu testler tek başına tanı koymaz, ama bir profil çıkarır.
• DEHB’ye benzeyebilen ya da ona eşlik eden durumların ayrıştırılması: kaygı, depresyon, travma, uyku sorunları, madde kullanımı, tiroid sorunları, B12 ve demir eksikliği.

Altı yaşından küçük çocuklarda uyku düzeni, ekran maruziyeti, evdeki ortam ve gelişimsel özellikler DEHB’yi andıran tablolar yaratabilir; bu yaşta çok temkinli olmak gerekiyor. Sınav dönemindeki bir ergenin “odaklanamıyorum” şikâyeti çoğu zaman kaygıdır. Yetişkinlerde çocukluğa dair hatırlananlar her zaman güvenilir olmadığı için yakınlardan bilgi almak önemli.

Tanıyı psikiyatrist koyar. Benim yaptığım, ayırıcı tanıya katkı sunan bir değerlendirme raporu hazırlamak; gerektiğinde tanı koymadan beklemeyi ve gözlemi önermek de bu işin parçası.